मुख्य सामग्री पर जाएँ

विलोम और पर्यायवाची

Vilom shabdParyayvachi shabdOpposite words20 विलोम शब्द50 विलोम शब्द10 विलोम शब्द10 पर्यायवाची शब्द20 पर्यायवाची शब्द100 विलोम शब्द100 पर्यायवाची शब्द50 पर्यायवाची शब्द

मुहावरे और लोकोक्तियाँ

Muhavare practiceMuhavare aur lokoktiLokoktiपैर पर मुहावरेकान पर मुहावरेनाक पर मुहावरेआँख पर मुहावरेहाथ पर मुहावरेMuhavare10 मुहावरे20 मुहावरे50 मुहावरे100 मुहावरे

वर्णमाला

Hindi VarnamalaSwarVyanjanMatraBarakhadi in EnglishBarakhadi

शब्द और व्याकरण

Vikari avikari shabdVyaktivachak sangyaJativachak sangyaBhavvachak sangyaSamuhvachak sangyaDravyavachak sangyaSangyaKriya VisheshanSarvanamik VisheshanGunvachak VisheshanVisheshanPurushvachak sarvanamSarvanamSakarmak KriyaAkarmak KriyaPrernarthak KriyaKriyaKaalUpsargPratyayVachyaVakya ke bhedVachanLingKarak

संधि

Dirgh sandhiGun sandhiVriddhi sandhiYan sandhiAyadi sandhiSwar sandhiVyanjan sandhiVisarg sandhiSandhi

समास

Tatpurush samasKarmadharay samasDvigu samasDvandva samasBahuvrihi samasAvyayibhav samasSamas

अलंकार, रस, छंद

Anupras alankarYamak alankarShlesh alankarUpma alankarRupak alankarUtpreksha alankarAtishyokti alankarManvikaran alankarBhrantiman alankarSandeh alankarAlankarShringar rasHasya rasKarun rasRaudra rasVeer rasBhayanak rasVibhats rasAdbhut rasShant rasVatsalya rasBhakti rasRasDohaChhand

विलोम शब्द (Vilom Shabd): परिभाषा, नियम और सूची

जो शब्द किसी शब्द का उल्टा अर्थ बताए, उसे विलोम शब्द (विपरीतार्थक शब्द) कहते हैं, जैसे दिन, रात।

  • विलोम और पर्यायवाची
  • अपडेट: 11 Oct 2026

Vilom shabd (विलोम शब्द) वे शब्द होते हैं जो किसी दूसरे शब्द का उल्टा या विपरीत अर्थ बताते हैं। इन्हें विपरीतार्थक शब्द भी कहते हैं और अंग्रेज़ी में opposite words या antonyms कहा जाता है। जैसे दिन का विलोम रात, सुख का विलोम दुख और सुंदर का विलोम कुरूप है। इस पेज पर आप vilom shabd in hindi की परिभाषा, विलोम शब्द बनाने के नियम, सामान्य गलतियाँ और सैकड़ों शब्दों की पूरी सूची पढ़ेंगे।

Vilom shabd kise kahate hain: परिभाषा

परिभाषा: जो शब्द किसी शब्द के अर्थ का ठीक उल्टा अर्थ प्रकट करते हैं, उन्हें विलोम शब्द या विपरीतार्थक शब्द कहते हैं।

"विलोम" शब्द "वि" और "लोम" से मिलकर बना है। लोम का अर्थ है बाल या रोम, और विलोम का अर्थ है उल्टी दिशा में। जैसे बालों को उल्टी दिशा में सहलाने से वे उल्टे खड़े हो जाते हैं, वैसे ही विलोम शब्द मूल शब्द के अर्थ को उल्टा कर देता है। अनुलोम का अर्थ है सीधी दिशा, इसलिए अनुलोम का विलोम विलोम ही है।

कक्षा 1 से कक्षा 8 तक हर हिंदी पुस्तक में vilom shabd का अभ्यास होता है। छोटी कक्षाओं में दिन, रात, ऊपर, नीचे जैसे सरल शब्द पूछे जाते हैं, और बड़ी कक्षाओं तथा प्रतियोगी परीक्षाओं में तत्सम शब्दों के विलोम, जैसे प्राचीन और अर्वाचीन, पूछे जाते हैं।

विलोम शब्द के उदाहरण

शब्दविलोम शब्दशब्दविलोम शब्द
दिनरातआदरअनादर
जीवनमरणआशानिराशा
प्रेमघृणाप्राचीनअर्वाचीन, नवीन
राजारंकनिंदाप्रशंसा, स्तुति
आकाशपातालयशअपयश
अंधकारप्रकाशउत्तमअधम
आदिअंतआज्ञाअवज्ञा

विलोम शब्द कैसे बनते हैं

हिंदी में विलोम शब्द मुख्य रूप से तीन तरीकों से बनते हैं। इन तरीकों को समझ लेने पर नए शब्दों के विलोम भी आसानी से याद हो जाते हैं।

1. उपसर्ग जोड़कर

मूल शब्द के आगे कोई उपसर्ग लगाने से उसका अर्थ उल्टा हो जाता है। सबसे अधिक प्रयोग होने वाले उपसर्ग हैं: अ, अन, निर्, दुर् और वि।

उपसर्गकब लगता हैउदाहरण
अप्रायः व्यंजन से शुरू होने वाले शब्दों मेंज्ञान, अज्ञान; सत्य, असत्य; न्याय, अन्याय; सफल, असफल
अनप्रायः स्वर से शुरू होने वाले शब्दों मेंआदर, अनादर; उचित, अनुचित; आदि, अनादि; उपस्थित, अनुपस्थित
निर्किसी चीज़ के न होने का भावआशा, निराशा; आदर, निरादर; बल, निर्बल; धन, निर्धन
दुर्बुरा या कठिन का भावगुण, दुर्गुण; व्यवहार, दुर्व्यवहार; सुगम, दुर्गम
विअलग होने या उल्टा होने का भावयोग, वियोग; पक्ष, विपक्ष; देश, विदेश; राग, विराग

ध्यान दें कि उपसर्ग जुड़ते समय संधि के कारण रूप बदल जाता है। जैसे निर् और आशा मिलकर निराशा बनता है, और अन् और आदि मिलकर अनादि बनता है।

2. उपसर्ग बदलकर

कुछ शब्दों में पहले से एक उपसर्ग लगा होता है। उस उपसर्ग को हटाकर उल्टे अर्थ वाला उपसर्ग लगा देने से विलोम बन जाता है।

  • सु से कु या दुर्: सुपुत्र, कुपुत्र; सुगंध, दुर्गंध; सौभाग्य, दुर्भाग्य
  • आ से निर्: आयात, निर्यात
  • उत् से अप: उत्कर्ष, अपकर्ष
  • सम् से अप: सम्मान, अपमान
  • अनु से प्रति: अनुकूल, प्रतिकूल

3. पूर्णतः भिन्न शब्द

बहुत से विलोम शब्द मूल शब्द से बिल्कुल अलग होते हैं। इनमें कोई उपसर्ग नहीं जुड़ता, इसलिए इन्हें अभ्यास से ही याद करना पड़ता है। जैसे दिन, रात; सुख, दुख; जीवन, मरण; प्रेम, घृणा; अंधकार, प्रकाश; मित्र, शत्रु; आकाश, पाताल; उदय, अस्त।

लिंग बदलकर विलोम नहीं बनता

बहुत से विद्यार्थी स्त्रीलिंग रूप को विलोम मान लेते हैं। यह गलत है। लिंग बदलने से अर्थ उल्टा नहीं होता, केवल पुरुष या स्त्री का बोध बदलता है। राजा और रानी दोनों शासन करते हैं, इसलिए रानी राजा का विलोम नहीं है। राजा का विलोम रंक है, यानी गरीब व्यक्ति। इसी प्रकार लड़का का विलोम लड़की नहीं माना जाता, यह लिंग परिवर्तन है।

विलोम शब्द लिखने के नियम

  1. शब्द-भेद समान रहे: संज्ञा का विलोम संज्ञा और विशेषण का विलोम विशेषण होना चाहिए। सुख का विलोम दुख है, पर सुखी का विलोम दुखी है।
  2. तत्सम का विलोम तत्सम: प्राचीन (तत्सम) का विलोम अर्वाचीन या नवीन लिखें, "नया" नहीं। पुराना (तद्भव) का विलोम नया लिखें।
  3. प्रसंग देखें: एक शब्द के अलग अर्थों के अलग विलोम हो सकते हैं। जैसे "हल्का" भार के अर्थ में भारी का विलोम है और रंग के अर्थ में गहरा का।
  4. वर्तनी शुद्ध रखें: उपसर्ग जोड़ते समय संधि के नियम से सही रूप लिखें, जैसे निः और रोग से नीरोग, निर् और अर्थक से निरर्थक।

सामान्य गलतियाँ

गलत उत्तरसही उत्तरकारण
राजा, रानीराजा, रंकरानी स्त्रीलिंग रूप है, विलोम नहीं
सुख, दुखीसुख, दुखसंज्ञा का विलोम संज्ञा होगा
प्राचीन, नयाप्राचीन, अर्वाचीन या नवीनतत्सम शब्द का विलोम तत्सम
आशा, अनाशाआशा, निराशाप्रचलित रूप निर् उपसर्ग वाला है
आदर, बेआदरआदर, अनादर या निरादरहिंदी तत्सम शब्द के साथ उर्दू उपसर्ग नहीं

याद रखने की ट्रिक

  • पहले देखें कि शब्द स्वर से शुरू होता है या व्यंजन से। व्यंजन से हो तो अ लगाकर देखें, स्वर से हो तो अन।
  • शब्द में सु, उत्, अनु, आ जैसा उपसर्ग दिखे तो उसे उल्टे उपसर्ग से बदलें।
  • जोड़ों में याद करें: दिन रात, सुबह शाम, ऊपर नीचे, आगे पीछे। छोटी कक्षाओं में यह तरीका सबसे आसान है।
  • रोज़ पाँच नए जोड़े लिखें और एक वाक्य बनाएँ, जैसे "सफलता और असफलता दोनों से सीख मिलती है।"

कक्षा के अनुसार vilom shabd का अभ्यास

कक्षा 1 और 2 के बच्चों के लिए छोटी सूची से शुरुआत करें। हमारी 10 विलोम शब्द और 20 विलोम शब्द की सूची इसी के लिए है। कक्षा 3 से 5 के लिए 50 विलोम शब्द पढ़ें, और कक्षा 6 से 8 तथा परीक्षा की तैयारी के लिए 100 विलोम शब्द की सूची उपयोगी है। समान अर्थ वाले शब्दों के लिए पर्यायवाची शब्द और अंग्रेज़ी के उल्टे शब्दों के लिए opposite words पेज देखें।

लोकप्रिय विलोम शब्द

सबसे ज़्यादा खोजे जाने वाले शब्दों के विलोम, उदाहरण वाक्य सहित, अलग पेज पर दिए गए हैं: सुंदर, आकाश, जीवन, प्रेम, राजा, अंधकार, प्राचीन, निंदा, आदर और आदि।

विलोम शब्द खोजें

किसी भी शब्द का विलोम जानने के लिए नीचे के खोज बॉक्स में शब्द हिंदी या रोमन अक्षरों में लिखें।

Vilom shabd list: अ से ज्ञ तक पूरी सूची

नीचे साइट पर उपलब्ध सभी विलोम शब्दों की वर्णक्रम सूची है। किसी शब्द पर क्लिक करके उसका अर्थ, विलोम और उदाहरण वाक्य देखें।

अ

शब्दविलोमEnglish letters
अंतआरंभ, आदिant × aarambh
अंतरसमानताantar × samanta
अंदरबाहरandar × bahar
अंधकारप्रकाश, उजालाandhkar × prakash
अग्रपश्चagra × pashch
अज्ञानज्ञानagyan × gyan
अथइतिath × iti
अधिकन्यून, कमadhik × nyun
अध्यापकछात्र, शिष्यadhyapak × chhatra
अनंतसांतanant × saant
अनभिज्ञअभिज्ञanabhigya × abhigya
अनर्थअर्थanarth × arth
अनादिअनंत, सादिanadi × anant
अनिवार्यऐच्छिक, वैकल्पिकanivarya × aichhik
अनुकूलप्रतिकूलanukul × pratikul
अनुग्रहविग्रह, निग्रहanugrah × vigrah
अनुजअग्रजanuj × agraj
अनुरागविरागanurag × virag
अनुलोमप्रतिलोम, विलोमanulom × pratilom
अनेकएकanek × ek
अपनापरायाapna × paraya
अपेक्षाउपेक्षाapeksha × upeksha
अभावभावabhav × bhaav
अभिशापवरदानabhishap × vardan
अभ्यासअनभ्यासabhyas × anabhyas
अमरमर्त्य, नश्वरamar × martya
अमितमित, सीमितamit × mit
अमृतविषamrit × vish
अर्थअनर्थarth × anarth
अल्पअधिक, बहुalp × adhik
अल्पायुदीर्घायुalpayu × dirghayu
अस्तउदय, उदितast × uday
अहंकारनम्रता, विनम्रताahankar × namrata

आ

शब्दविलोमEnglish letters
आकर्षणविकर्षणaakarshan × vikarshan
आकारनिराकारaakar × nirakar
आकाशपाताल, धरतीaakash × patal
आगपानीaag × pani
आगमनप्रस्थान, गमनaagman × prasthan
आगामीगत, विगतaagami × gat
आगेपीछेaage × peechhe
आग्रहअनाग्रह, दुराग्रहaagrah × anagrah
आजकलaaj × kal
आज़ादीग़ुलामी, परतंत्रताazadi × gulami
आज्ञाअवज्ञाaagya × avagya
आदरअनादर, निरादरaadar × anadar
आदर्शयथार्थadarsh × yatharth
आदिअंतaadi × ant
आदेशनिवेदनaadesh × nivedan
आधापूरा, पूर्णaadha × pura
आधारआधेयaadhar × aadhey
आधुनिकप्राचीन, पुरातनaadhunik × prachin
आनुषंगिकआधिकारिकanushangik × aadhikarik
आयव्ययaay × vyay
आयातनिर्यातaayat × niryat
आरंभअंत, समाप्तिaarambh × ant
आविर्भावतिरोभावaavirbhav × tirobhav
आशानिराशाasha × nirasha
आसमानज़मीनaasman × zameen
आसानमुश्किल, कठिनaasan × mushkil

इ

शब्दविलोमEnglish letters
इच्छाअनिच्छाichcha × anichcha

ई

शब्दविलोमEnglish letters
ईर्ष्याप्रेम, सद्भावirshya × prem
ईश्वरअनीश्वरishwar × anishwar

उ

शब्दविलोमEnglish letters
उचितअनुचितuchit × anuchit
उत्कर्षअपकर्षutkarsh × apkarsh
उत्तमअधम, निकृष्टuttam × adham
उत्तीर्णअनुत्तीर्णuttirn × anuttirn
उत्थानपतनutthan × patan
उथलागहराuthala × gahra
उदयअस्तuday × ast
उदारअनुदार, कृपणudar × anudar
उधारनकदudhar × nakad
उन्नतिअवनतिunnati × avnati
उपकारअपकारupkar × apkar
उपयोगदुरुपयोग, अनुपयोगupyog × durupyog
उपयोगीअनुपयोगी, निरुपयोगीupyogi × anupyogi
उपेक्षाअपेक्षाupeksha × apeksha

ऊ

शब्दविलोमEnglish letters
ऊँचानीचाuncha × neecha
ऊँचीनीचीunchi × neechi
ऊपरनीचेupar × neeche

ऋ

शब्दविलोमEnglish letters
ऋजुवक्रriju × vakra

ए

शब्दविलोमEnglish letters
एकअनेकek × anek
एकताअनेकता, फूटekta × anekta

क

शब्दविलोमEnglish letters
कठिनसरल, आसानkathin × saral
कठोरकोमल, नरमkathor × komal
कायरवीर, साहसीkayar × veer
कालासफ़ेद, उजलाkala × safed
कुरूपसुरूप, सुंदरkurup × suroop
कुशलअकुशलkushal × akushal
कृतज्ञकृतघ्नkritagya × kritghn
कृत्रिमप्राकृतिक, स्वाभाविकkritrim × prakritik
कोपकृपाkop × kripa
कोमलकठोरkomal × kathor
कौटिल्यसारल्य, सरलताkautilya × saralya
क्रियाप्रतिक्रियाkriya × pratikriya
क्रोधक्षमा, शांतिkrodh × kshama
क्षमादंड, क्रोधkshama × dand

ख

शब्दविलोमEnglish letters
खिलनामुरझानाkhilna × murjhana

ग

शब्दविलोमEnglish letters
गमनआगमनgaman × aagman
गरलअमृत, सुधाgaral × amrit
गहराउथलाgehra × uthla
गिरनाउठना, चढ़नाgirna × uthna
गुणदोष, अवगुणgun × dosh
गुप्तप्रकट, व्यक्तgupt × prakat
गुरुशिष्यguru × shishya
गृहस्थसंन्यासीgrihasth × sanyasi
गौरवलाघव, अपमानgaurav × laghav
ग्रहणत्यागgrahan × tyag
ग्रामीणशहरी, नागरिकgramin × shahari

घ

शब्दविलोमEnglish letters
घनाविरल, छितराghana × viral
घमंडविनम्रता, नम्रताghamand × vinamrata
घृणाप्रेम, स्नेहghrina × prem

च

शब्दविलोमEnglish letters
चतुरमूर्ख, मंदबुद्धिchatur × murkh
चलअचलchal × achal
चाँदसूरज, सूर्यchand × suraj
चालाकभोला, सीधाchalak × bhola
चिंतानिश्चिंतताchinta × nishchintata
चिंतितनिश्चिंतchintit × nishchint
चेतनजड़, अचेतनchetan × jad
चोरसाहूकारchor × sahukar

ज

शब्दविलोमEnglish letters
जड़चेतनjad × chetan
जन्ममृत्यु, मरणjanm × mrityu
जयपराजयjay × parajay
जलथलjal × thal
जल्दीदेर, धीरेjaldi × der
ज़्यादाकमjyada × kam
जीवनमृत्यु, मरणjivan × mrityu
जीवितमृतjivit × mrit
ज्ञानअज्ञानgyan × agyan
ज्येष्ठकनिष्ठjyeshth × kanishth

झ

शब्दविलोमEnglish letters
झोपड़ीमहलjhopadi × mahal

ठ

शब्दविलोमEnglish letters
ठोसतरल, खोखलाthos × taral

ड

शब्दविलोमEnglish letters
डरपोकनिडर, साहसीdarpok × nidar

त

शब्दविलोमEnglish letters
तमप्रकाश, ज्योतिtam × prakash
तरलठोस, घनtaral × thos
तापशीतtap × sheet
तिमिरप्रकाश, आलोकtimir × prakash
तेज़धीमा, मंदtej × dheema
त्यागग्रहण, भोगtyag × grahan

द

शब्दविलोमEnglish letters
दंडपुरस्कारdand × puraskar
दयानिर्दयता, क्रूरताdaya × nirdayta
दयालुनिर्दयी, निर्दयdayalu × nirdayi
दिनरात, रात्रिdin × raat
दिवसरात्रि, निशाdivas × ratri
दुखसुखdukh × sukh
दुर्गमसुगमdurgam × sugam
दुर्जनसज्जनdurjan × sajjan
दुर्बलसबल, बलवानdurbal × sabal
दुर्भाग्यसौभाग्यdurbhagya × saubhagya
दुर्लभसुलभdurlabh × sulabh
दूरपास, निकटdoor × paas
दूषितशुद्ध, स्वच्छdushit × shuddh
देशविदेश, परदेशdesh × videsh

ध

शब्दविलोमEnglish letters
धनीनिर्धन, गरीबdhani × nirdhan
धरतीआकाश, आसमानdharti × aakash
धीरअधीरdheer × adheer

न

शब्दविलोमEnglish letters
नयापुरानाnaya × purana
नवीनप्राचीन, पुरातनnavin × prachin
निंदास्तुति, प्रशंसाninda × stuti
नित्यअनित्यnitya × anitya
नियमितअनियमितniyamit × aniyamit
निराशाआशाnirasha × aasha
निर्धनधनी, धनवानnirdhan × dhani
निर्बलसबल, बलवानnirbal × sabal
निर्भयभयभीत, सभयnirbhay × bhaybheet
निर्भीकभीरु, डरपोकnirbhik × bhiru
निर्मलमलिन, मैलाnirmal × malin
निर्माणविनाश, ध्वंसnirman × vinash
निश्चितअनिश्चितnishchit × anishchit
नीतिअनीतिniti × aniti
नुकसानफ़ायदा, लाभnuksan × fayda
नैसर्गिककृत्रिमnaisargik × kritrim

प

शब्दविलोमEnglish letters
पंडितमूर्खpandit × moorkh
पक्षविपक्षpaksh × vipaksh
पतिपत्नीpati × patni
परमार्थस्वार्थparmarth × swarth
परलोकइहलोकparlok × ihlok
पराजयजय, विजयparajay × jay
परिचितअपरिचितparichit × aparichit
परोक्षप्रत्यक्ष, अपरोक्षparoksh × pratyaksh
पापपुण्यpaap × punya
पीछेआगेpiche × aage
पुण्यपापpunya × paap
पुरस्कारदंड, तिरस्कारpuraskar × dand
पुरातननूतन, अधुनातनpuratan × nutan
पुरुषस्त्री, नारीpurush × stri
पूरबपश्चिम, पच्छिमpurab × pashchim
पूराअधूराpura × adhura
पूर्णअपूर्णpurn × apurn
पृथ्वीआकाश, आसमानprithvi × aakash
प्यारनफ़रत, घृणाpyar × nafrat
प्याराअप्रियpyara × apriya
प्रकटगुप्त, लुप्तprakat × gupt
प्रकाशअंधकार, अँधेराprakash × andhkar
प्रतिकूलअनुकूलpratikul × anukul
प्रत्यक्षपरोक्ष, अप्रत्यक्षpratyaksh × paroksh
प्रभातसंध्या, सायंprabhat × sandhya
प्रमुखगौण, सामान्यpramukh × gaun
प्रलयसृष्टिpralay × srishti
प्रशंसानिंदाprashansa × ninda
प्रसन्नअप्रसन्न, खिन्नprasann × aprasann
प्रसिद्धअप्रसिद्ध, अज्ञातprasiddh × aprasiddh
प्राचीननवीन, अर्वाचीनprachin × navin
प्रारंभअंत, समापनprarambh × ant
प्रियअप्रियpriya × apriya
प्रीतिबैर, घृणाpriti × bair
प्रेमघृणा, द्वेषprem × ghrina

ब

शब्दविलोमEnglish letters
बंदखुलाband × khula
बंधनमुक्ति, मोक्षbandhan × mukti
बच्चेबड़े, बूढ़ेbacche × bade
बड़ाछोटाbada × chhota
बीमारस्वस्थ, तंदुरुस्तbimar × swasth

भ

शब्दविलोमEnglish letters
भलाईबुराईbhalai × burai
भविष्यभूत, अतीतbhavishya × bhoot
भाईबहनbhai × bahan
भूतभविष्यbhoot × bhavishya

म

शब्दविलोमEnglish letters
मधुरकटु, कड़वाmadhur × katu
मरणजीवन, जन्मmaran × jeevan
मलिननिर्मल, उज्ज्वलmalin × nirmal
महलझोपड़ीmahal × jhopdi
महानतुच्छ, क्षुद्रmahan × tuchchh
मानअपमानmaan × apmaan
मित्रशत्रु, दुश्मनmitra × shatru
मिलनविरह, वियोगmilan × virah
मुख्यगौणmukhya × gaun
मुलायमकठोर, सख़्तmulayam × kathor
मुश्किलआसान, सरलmushkil × aasan
मूकवाचाल, मुखरmuk × vachal
मूर्खविद्वान, बुद्धिमानmurkh × vidwan
मृत्युजीवन, जन्मmrityu × jeevan
मृदुलकठोरmridul × kathor
मेहनतीआलसी, कामचोरmehnati × aalsi
मौखिकलिखितmaukhik × likhit

य

शब्दविलोमEnglish letters
यथार्थकल्पना, आदर्शyatharth × kalpana
यशअपयशyash × apyash
याचकदाताyachak × data
योगवियोगyog × viyog
योगीभोगीyogi × bhogi
योग्यअयोग्यyogya × ayogya

र

शब्दविलोमEnglish letters
रक्षकभक्षकrakshak × bhakshak
राजारंक, प्रजाraja × rank
रातदिनraat × din
रात्रिदिवस, दिनratri × divas
रानीराजा, दासीrani × raja
रोगीनिरोगी, नीरोगrogi × nirogi

ल

शब्दविलोमEnglish letters
लंबाछोटा, नाटाlamba × chhota
लघुगुरु, दीर्घlaghu × guru
लाभहानि, नुकसानlabh × hani
लुप्तप्रकट, व्यक्तlupt × prakat
लोकपरलोकlok × parlok
लोभसंतोष, त्यागlobh × santosh
लौकिकअलौकिक, पारलौकिकlaukik × alaukik

व

शब्दविलोमEnglish letters
वरवधू, शापvar × vadhu
वरदानअभिशाप, शापvardan × abhishap
वसंतपतझड़vasant × patjhad
वाचालमितभाषी, मूकvachal × mitbhashi
विकासह्रासvikas × hras
विख्यातकुख्यातvikhyat × kukhyat
विग्रहसंधिvigrah × sandhi
विजयपराजय, हारvijay × parajay
विद्वानमूर्ख, अज्ञानीvidwan × murkh
विधिनिषेधvidhi × nishedh
विनम्रउद्दंड, अविनम्रvinamra × uddand
विनाशनिर्माण, सृजनvinash × nirman
विपत्तिसंपत्तिvipatti × sampatti
विभाजनएकीकरणvibhajan × ekikaran
वियोगसंयोग, मिलनviyog × sanyog
विराटलघु, क्षुद्रvirat × laghu
विरोधसमर्थन, सहमतिvirodh × samarthan
विशाललघु, सूक्ष्मvishal × laghu
विशिष्टसामान्य, साधारणvishisht × samanya
विशुद्धअशुद्ध, मिश्रितvishudh × ashuddh
विशेषसामान्य, साधारणvishesh × samanya
विश्रामश्रम, परिश्रमvishram × shram
विश्वासअविश्वासvishwas × avishwas
विषादहर्ष, प्रसन्नताvishad × harsh
विस्तारसंक्षेपvistar × sankshep
वीरकायर, भीरुveer × kayar
वृद्धिह्रास, क्षयvriddhi × hras
व्यर्थसार्थकvyarth × sarthak
व्यवस्थाअव्यवस्थाvyavastha × avyavastha

श

शब्दविलोमEnglish letters
शक्तिशालीशक्तिहीन, निर्बलshaktishali × shaktiheen
शांतअशांतshant × ashant
शांतिअशांतिshanti × ashanti
शिष्यगुरुshishya × guru
शीतउष्ण, ग्रीष्मsheet × ushn
शीतलउष्ण, गर्मshital × ushn
शुभअशुभshubh × ashubh
श्यामश्वेतshyam × shwet
श्वेतश्याम, कृष्णshwet × shyam

स

शब्दविलोमEnglish letters
संक्षेपविस्तारsankshep × vistar
संतुष्टअसंतुष्टsantusht × asantusht
संतोषअसंतोषsantosh × asantosh
संध्याप्रातः, सुबहsandhya × pratah
संपत्तिविपत्तिsampatti × vipatti
संयोगवियोगsanyog × viyog
सचझूठsach × jhooth
सज्जनदुर्जनsajjan × durjan
सत्यअसत्य, मिथ्याsatya × asatya
सफलअसफल, विफलsafal × asafal
सफ़ाईगंदगीsafai × gandagi
सफ़ेदकाला, श्यामsafed × kala
सबलनिर्बल, दुर्बलsabal × nirbal
समविषमsam × visham
समझदारनासमझ, नादानsamajhdar × nasamajh
समयअसमय, कुसमयsamay × asamay
समानअसमान, भिन्नsaman × asaman
सम्मानअपमान, असम्मानsamman × apmaan
सरलकठिन, जटिलsaral × kathin
सरसनीरसsaras × niras
सवालजवाब, उत्तरsawal × jawab
सवेरासाँझ, शामsavera × saanjh
सस्तामहँगाsasta × mahanga
सहयोगअसहयोगsahyog × asahyog
साक्षरनिरक्षरsakshar × nirakshar
साधारणअसाधारण, विशिष्टsadharan × asadharan
सापेक्षनिरपेक्षsapeksh × nirpeksh
सामान्यविशेष, असामान्यsamanya × vishesh
सार्थकनिरर्थकsarthak × nirarthak
सुंदरकुरूप, असुंदरsundar × kurup
सुखदुखsukh × dukh
सुगंधदुर्गंधsugandh × durgandh
सुबहशामsubah × shaam
सुयशअपयश, कुयशsuyash × apyash
सुरअसुरsur × asur
सुरक्षितअसुरक्षितsurakshit × asurakshit
सुलभदुर्लभsulabh × durlabh
सुविधाअसुविधाsuvidha × asuvidha
सूखागीला, हराsukha × geela
सौभाग्यदुर्भाग्यsaubhagya × durbhagya
स्पष्टअस्पष्टspasht × aspasht
स्वच्छअस्वच्छ, गंदाswachh × aswachh
स्वतंत्रपरतंत्रswatantra × partantra
स्वतंत्रतापरतंत्रताswatantrata × partantrata
स्वदेशविदेश, परदेशswadesh × videsh
स्वर्गनरकswarg × narak
स्वामीसेवक, दासswami × sevak
स्वार्थपरमार्थswarth × parmarth
स्वार्थीपरमार्थी, निःस्वार्थीswarthi × parmarthi

ह

शब्दविलोमEnglish letters
हर्षविषाद, शोकharsh × vishad
हल्काभारीhalka × bhari
हानिलाभhani × labh
हास्यरुदनhasya × rudan
हितअहितhit × ahit
होशियारमूर्ख, बुद्धूhoshiyar × murkh

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

Vilom shabd kise kahate hain?

जो शब्द किसी दूसरे शब्द का उल्टा या विपरीत अर्थ बताते हैं, उन्हें विलोम शब्द कहते हैं। इन्हें विपरीतार्थक शब्द भी कहते हैं। जैसे दिन का विलोम रात और सुख का विलोम दुख है।

विलोम शब्द कितने प्रकार से बनते हैं?

विलोम शब्द मुख्य रूप से तीन प्रकार से बनते हैं: उपसर्ग जोड़कर (आशा, निराशा), उपसर्ग बदलकर (सुपुत्र, कुपुत्र) और पूर्णतः भिन्न शब्द से (दिन, रात)। लिंग बदलने से विलोम नहीं बनता।

राजा का विलोम शब्द क्या है?

राजा का विलोम रंक है। रानी राजा का स्त्रीलिंग रूप है, विलोम नहीं, क्योंकि उसका अर्थ उल्टा नहीं होता।

जीवन का विलोम शब्द क्या होगा?

जीवन का विलोम मरण या मृत्यु है। उदाहरण: जीवन और मरण प्रकृति का नियम है।

कक्षा 1 और 2 के लिए कौन से विलोम शब्द पढ़ाएँ?

छोटी कक्षाओं के लिए सरल जोड़े चुनें, जैसे दिन रात, ऊपर नीचे, आगे पीछे, बड़ा छोटा, मोटा पतला, सुबह शाम। इन्हें चित्र और वाक्य के साथ पढ़ाने से बच्चे जल्दी सीखते हैं।