Vilom shabd (विलोम शब्द) वे शब्द होते हैं जो किसी दूसरे शब्द का उल्टा या विपरीत अर्थ बताते हैं। इन्हें विपरीतार्थक शब्द भी कहते हैं और अंग्रेज़ी में opposite words या antonyms कहा जाता है। जैसे दिन का विलोम रात, सुख का विलोम दुख और सुंदर का विलोम कुरूप है। इस पेज पर आप vilom shabd in hindi की परिभाषा, विलोम शब्द बनाने के नियम, सामान्य गलतियाँ और सैकड़ों शब्दों की पूरी सूची पढ़ेंगे।
Vilom shabd kise kahate hain: परिभाषा
परिभाषा: जो शब्द किसी शब्द के अर्थ का ठीक उल्टा अर्थ प्रकट करते हैं, उन्हें विलोम शब्द या विपरीतार्थक शब्द कहते हैं।
"विलोम" शब्द "वि" और "लोम" से मिलकर बना है। लोम का अर्थ है बाल या रोम, और विलोम का अर्थ है उल्टी दिशा में। जैसे बालों को उल्टी दिशा में सहलाने से वे उल्टे खड़े हो जाते हैं, वैसे ही विलोम शब्द मूल शब्द के अर्थ को उल्टा कर देता है। अनुलोम का अर्थ है सीधी दिशा, इसलिए अनुलोम का विलोम विलोम ही है।
कक्षा 1 से कक्षा 8 तक हर हिंदी पुस्तक में vilom shabd का अभ्यास होता है। छोटी कक्षाओं में दिन, रात, ऊपर, नीचे जैसे सरल शब्द पूछे जाते हैं, और बड़ी कक्षाओं तथा प्रतियोगी परीक्षाओं में तत्सम शब्दों के विलोम, जैसे प्राचीन और अर्वाचीन, पूछे जाते हैं।
विलोम शब्द के उदाहरण
| शब्द | विलोम शब्द | शब्द | विलोम शब्द |
|---|---|---|---|
| दिन | रात | आदर | अनादर |
| जीवन | मरण | आशा | निराशा |
| प्रेम | घृणा | प्राचीन | अर्वाचीन, नवीन |
| राजा | रंक | निंदा | प्रशंसा, स्तुति |
| आकाश | पाताल | यश | अपयश |
| अंधकार | प्रकाश | उत्तम | अधम |
| आदि | अंत | आज्ञा | अवज्ञा |
विलोम शब्द कैसे बनते हैं
हिंदी में विलोम शब्द मुख्य रूप से तीन तरीकों से बनते हैं। इन तरीकों को समझ लेने पर नए शब्दों के विलोम भी आसानी से याद हो जाते हैं।
1. उपसर्ग जोड़कर
मूल शब्द के आगे कोई उपसर्ग लगाने से उसका अर्थ उल्टा हो जाता है। सबसे अधिक प्रयोग होने वाले उपसर्ग हैं: अ, अन, निर्, दुर् और वि।
| उपसर्ग | कब लगता है | उदाहरण |
|---|---|---|
| अ | प्रायः व्यंजन से शुरू होने वाले शब्दों में | ज्ञान, अज्ञान; सत्य, असत्य; न्याय, अन्याय; सफल, असफल |
| अन | प्रायः स्वर से शुरू होने वाले शब्दों में | आदर, अनादर; उचित, अनुचित; आदि, अनादि; उपस्थित, अनुपस्थित |
| निर् | किसी चीज़ के न होने का भाव | आशा, निराशा; आदर, निरादर; बल, निर्बल; धन, निर्धन |
| दुर् | बुरा या कठिन का भाव | गुण, दुर्गुण; व्यवहार, दुर्व्यवहार; सुगम, दुर्गम |
| वि | अलग होने या उल्टा होने का भाव | योग, वियोग; पक्ष, विपक्ष; देश, विदेश; राग, विराग |
ध्यान दें कि उपसर्ग जुड़ते समय संधि के कारण रूप बदल जाता है। जैसे निर् और आशा मिलकर निराशा बनता है, और अन् और आदि मिलकर अनादि बनता है।
2. उपसर्ग बदलकर
कुछ शब्दों में पहले से एक उपसर्ग लगा होता है। उस उपसर्ग को हटाकर उल्टे अर्थ वाला उपसर्ग लगा देने से विलोम बन जाता है।
- सु से कु या दुर्: सुपुत्र, कुपुत्र; सुगंध, दुर्गंध; सौभाग्य, दुर्भाग्य
- आ से निर्: आयात, निर्यात
- उत् से अप: उत्कर्ष, अपकर्ष
- सम् से अप: सम्मान, अपमान
- अनु से प्रति: अनुकूल, प्रतिकूल
3. पूर्णतः भिन्न शब्द
बहुत से विलोम शब्द मूल शब्द से बिल्कुल अलग होते हैं। इनमें कोई उपसर्ग नहीं जुड़ता, इसलिए इन्हें अभ्यास से ही याद करना पड़ता है। जैसे दिन, रात; सुख, दुख; जीवन, मरण; प्रेम, घृणा; अंधकार, प्रकाश; मित्र, शत्रु; आकाश, पाताल; उदय, अस्त।
लिंग बदलकर विलोम नहीं बनता
बहुत से विद्यार्थी स्त्रीलिंग रूप को विलोम मान लेते हैं। यह गलत है। लिंग बदलने से अर्थ उल्टा नहीं होता, केवल पुरुष या स्त्री का बोध बदलता है। राजा और रानी दोनों शासन करते हैं, इसलिए रानी राजा का विलोम नहीं है। राजा का विलोम रंक है, यानी गरीब व्यक्ति। इसी प्रकार लड़का का विलोम लड़की नहीं माना जाता, यह लिंग परिवर्तन है।
विलोम शब्द लिखने के नियम
- शब्द-भेद समान रहे: संज्ञा का विलोम संज्ञा और विशेषण का विलोम विशेषण होना चाहिए। सुख का विलोम दुख है, पर सुखी का विलोम दुखी है।
- तत्सम का विलोम तत्सम: प्राचीन (तत्सम) का विलोम अर्वाचीन या नवीन लिखें, "नया" नहीं। पुराना (तद्भव) का विलोम नया लिखें।
- प्रसंग देखें: एक शब्द के अलग अर्थों के अलग विलोम हो सकते हैं। जैसे "हल्का" भार के अर्थ में भारी का विलोम है और रंग के अर्थ में गहरा का।
- वर्तनी शुद्ध रखें: उपसर्ग जोड़ते समय संधि के नियम से सही रूप लिखें, जैसे निः और रोग से नीरोग, निर् और अर्थक से निरर्थक।
सामान्य गलतियाँ
| गलत उत्तर | सही उत्तर | कारण |
|---|---|---|
| राजा, रानी | राजा, रंक | रानी स्त्रीलिंग रूप है, विलोम नहीं |
| सुख, दुखी | सुख, दुख | संज्ञा का विलोम संज्ञा होगा |
| प्राचीन, नया | प्राचीन, अर्वाचीन या नवीन | तत्सम शब्द का विलोम तत्सम |
| आशा, अनाशा | आशा, निराशा | प्रचलित रूप निर् उपसर्ग वाला है |
| आदर, बेआदर | आदर, अनादर या निरादर | हिंदी तत्सम शब्द के साथ उर्दू उपसर्ग नहीं |
याद रखने की ट्रिक
- पहले देखें कि शब्द स्वर से शुरू होता है या व्यंजन से। व्यंजन से हो तो अ लगाकर देखें, स्वर से हो तो अन।
- शब्द में सु, उत्, अनु, आ जैसा उपसर्ग दिखे तो उसे उल्टे उपसर्ग से बदलें।
- जोड़ों में याद करें: दिन रात, सुबह शाम, ऊपर नीचे, आगे पीछे। छोटी कक्षाओं में यह तरीका सबसे आसान है।
- रोज़ पाँच नए जोड़े लिखें और एक वाक्य बनाएँ, जैसे "सफलता और असफलता दोनों से सीख मिलती है।"
कक्षा के अनुसार vilom shabd का अभ्यास
कक्षा 1 और 2 के बच्चों के लिए छोटी सूची से शुरुआत करें। हमारी 10 विलोम शब्द और 20 विलोम शब्द की सूची इसी के लिए है। कक्षा 3 से 5 के लिए 50 विलोम शब्द पढ़ें, और कक्षा 6 से 8 तथा परीक्षा की तैयारी के लिए 100 विलोम शब्द की सूची उपयोगी है। समान अर्थ वाले शब्दों के लिए पर्यायवाची शब्द और अंग्रेज़ी के उल्टे शब्दों के लिए opposite words पेज देखें।
लोकप्रिय विलोम शब्द
सबसे ज़्यादा खोजे जाने वाले शब्दों के विलोम, उदाहरण वाक्य सहित, अलग पेज पर दिए गए हैं: सुंदर, आकाश, जीवन, प्रेम, राजा, अंधकार, प्राचीन, निंदा, आदर और आदि।
विलोम शब्द खोजें
किसी भी शब्द का विलोम जानने के लिए नीचे के खोज बॉक्स में शब्द हिंदी या रोमन अक्षरों में लिखें।
Vilom shabd list: अ से ज्ञ तक पूरी सूची
नीचे साइट पर उपलब्ध सभी विलोम शब्दों की वर्णक्रम सूची है। किसी शब्द पर क्लिक करके उसका अर्थ, विलोम और उदाहरण वाक्य देखें।
अ
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| अंत | आरंभ, आदि | ant × aarambh |
| अंतर | समानता | antar × samanta |
| अंदर | बाहर | andar × bahar |
| अंधकार | प्रकाश, उजाला | andhkar × prakash |
| अग्र | पश्च | agra × pashch |
| अज्ञान | ज्ञान | agyan × gyan |
| अथ | इति | ath × iti |
| अधिक | न्यून, कम | adhik × nyun |
| अध्यापक | छात्र, शिष्य | adhyapak × chhatra |
| अनंत | सांत | anant × saant |
| अनभिज्ञ | अभिज्ञ | anabhigya × abhigya |
| अनर्थ | अर्थ | anarth × arth |
| अनादि | अनंत, सादि | anadi × anant |
| अनिवार्य | ऐच्छिक, वैकल्पिक | anivarya × aichhik |
| अनुकूल | प्रतिकूल | anukul × pratikul |
| अनुग्रह | विग्रह, निग्रह | anugrah × vigrah |
| अनुज | अग्रज | anuj × agraj |
| अनुराग | विराग | anurag × virag |
| अनुलोम | प्रतिलोम, विलोम | anulom × pratilom |
| अनेक | एक | anek × ek |
| अपना | पराया | apna × paraya |
| अपेक्षा | उपेक्षा | apeksha × upeksha |
| अभाव | भाव | abhav × bhaav |
| अभिशाप | वरदान | abhishap × vardan |
| अभ्यास | अनभ्यास | abhyas × anabhyas |
| अमर | मर्त्य, नश्वर | amar × martya |
| अमित | मित, सीमित | amit × mit |
| अमृत | विष | amrit × vish |
| अर्थ | अनर्थ | arth × anarth |
| अल्प | अधिक, बहु | alp × adhik |
| अल्पायु | दीर्घायु | alpayu × dirghayu |
| अस्त | उदय, उदित | ast × uday |
| अहंकार | नम्रता, विनम्रता | ahankar × namrata |
आ
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| आकर्षण | विकर्षण | aakarshan × vikarshan |
| आकार | निराकार | aakar × nirakar |
| आकाश | पाताल, धरती | aakash × patal |
| आग | पानी | aag × pani |
| आगमन | प्रस्थान, गमन | aagman × prasthan |
| आगामी | गत, विगत | aagami × gat |
| आगे | पीछे | aage × peechhe |
| आग्रह | अनाग्रह, दुराग्रह | aagrah × anagrah |
| आज | कल | aaj × kal |
| आज़ादी | ग़ुलामी, परतंत्रता | azadi × gulami |
| आज्ञा | अवज्ञा | aagya × avagya |
| आदर | अनादर, निरादर | aadar × anadar |
| आदर्श | यथार्थ | adarsh × yatharth |
| आदि | अंत | aadi × ant |
| आदेश | निवेदन | aadesh × nivedan |
| आधा | पूरा, पूर्ण | aadha × pura |
| आधार | आधेय | aadhar × aadhey |
| आधुनिक | प्राचीन, पुरातन | aadhunik × prachin |
| आनुषंगिक | आधिकारिक | anushangik × aadhikarik |
| आय | व्यय | aay × vyay |
| आयात | निर्यात | aayat × niryat |
| आरंभ | अंत, समाप्ति | aarambh × ant |
| आविर्भाव | तिरोभाव | aavirbhav × tirobhav |
| आशा | निराशा | asha × nirasha |
| आसमान | ज़मीन | aasman × zameen |
| आसान | मुश्किल, कठिन | aasan × mushkil |
इ
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| इच्छा | अनिच्छा | ichcha × anichcha |
ई
उ
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| उचित | अनुचित | uchit × anuchit |
| उत्कर्ष | अपकर्ष | utkarsh × apkarsh |
| उत्तम | अधम, निकृष्ट | uttam × adham |
| उत्तीर्ण | अनुत्तीर्ण | uttirn × anuttirn |
| उत्थान | पतन | utthan × patan |
| उथला | गहरा | uthala × gahra |
| उदय | अस्त | uday × ast |
| उदार | अनुदार, कृपण | udar × anudar |
| उधार | नकद | udhar × nakad |
| उन्नति | अवनति | unnati × avnati |
| उपकार | अपकार | upkar × apkar |
| उपयोग | दुरुपयोग, अनुपयोग | upyog × durupyog |
| उपयोगी | अनुपयोगी, निरुपयोगी | upyogi × anupyogi |
| उपेक्षा | अपेक्षा | upeksha × apeksha |
ऊ
ऋ
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| ऋजु | वक्र | riju × vakra |
ए
क
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| कठिन | सरल, आसान | kathin × saral |
| कठोर | कोमल, नरम | kathor × komal |
| कायर | वीर, साहसी | kayar × veer |
| काला | सफ़ेद, उजला | kala × safed |
| कुरूप | सुरूप, सुंदर | kurup × suroop |
| कुशल | अकुशल | kushal × akushal |
| कृतज्ञ | कृतघ्न | kritagya × kritghn |
| कृत्रिम | प्राकृतिक, स्वाभाविक | kritrim × prakritik |
| कोप | कृपा | kop × kripa |
| कोमल | कठोर | komal × kathor |
| कौटिल्य | सारल्य, सरलता | kautilya × saralya |
| क्रिया | प्रतिक्रिया | kriya × pratikriya |
| क्रोध | क्षमा, शांति | krodh × kshama |
| क्षमा | दंड, क्रोध | kshama × dand |
ख
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| खिलना | मुरझाना | khilna × murjhana |
ग
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| गमन | आगमन | gaman × aagman |
| गरल | अमृत, सुधा | garal × amrit |
| गहरा | उथला | gehra × uthla |
| गिरना | उठना, चढ़ना | girna × uthna |
| गुण | दोष, अवगुण | gun × dosh |
| गुप्त | प्रकट, व्यक्त | gupt × prakat |
| गुरु | शिष्य | guru × shishya |
| गृहस्थ | संन्यासी | grihasth × sanyasi |
| गौरव | लाघव, अपमान | gaurav × laghav |
| ग्रहण | त्याग | grahan × tyag |
| ग्रामीण | शहरी, नागरिक | gramin × shahari |
घ
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| घना | विरल, छितरा | ghana × viral |
| घमंड | विनम्रता, नम्रता | ghamand × vinamrata |
| घृणा | प्रेम, स्नेह | ghrina × prem |
च
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| चतुर | मूर्ख, मंदबुद्धि | chatur × murkh |
| चल | अचल | chal × achal |
| चाँद | सूरज, सूर्य | chand × suraj |
| चालाक | भोला, सीधा | chalak × bhola |
| चिंता | निश्चिंतता | chinta × nishchintata |
| चिंतित | निश्चिंत | chintit × nishchint |
| चेतन | जड़, अचेतन | chetan × jad |
| चोर | साहूकार | chor × sahukar |
ज
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| जड़ | चेतन | jad × chetan |
| जन्म | मृत्यु, मरण | janm × mrityu |
| जय | पराजय | jay × parajay |
| जल | थल | jal × thal |
| जल्दी | देर, धीरे | jaldi × der |
| ज़्यादा | कम | jyada × kam |
| जीवन | मृत्यु, मरण | jivan × mrityu |
| जीवित | मृत | jivit × mrit |
| ज्ञान | अज्ञान | gyan × agyan |
| ज्येष्ठ | कनिष्ठ | jyeshth × kanishth |
झ
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| झोपड़ी | महल | jhopadi × mahal |
ठ
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| ठोस | तरल, खोखला | thos × taral |
ड
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| डरपोक | निडर, साहसी | darpok × nidar |
त
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| तम | प्रकाश, ज्योति | tam × prakash |
| तरल | ठोस, घन | taral × thos |
| ताप | शीत | tap × sheet |
| तिमिर | प्रकाश, आलोक | timir × prakash |
| तेज़ | धीमा, मंद | tej × dheema |
| त्याग | ग्रहण, भोग | tyag × grahan |
द
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| दंड | पुरस्कार | dand × puraskar |
| दया | निर्दयता, क्रूरता | daya × nirdayta |
| दयालु | निर्दयी, निर्दय | dayalu × nirdayi |
| दिन | रात, रात्रि | din × raat |
| दिवस | रात्रि, निशा | divas × ratri |
| दुख | सुख | dukh × sukh |
| दुर्गम | सुगम | durgam × sugam |
| दुर्जन | सज्जन | durjan × sajjan |
| दुर्बल | सबल, बलवान | durbal × sabal |
| दुर्भाग्य | सौभाग्य | durbhagya × saubhagya |
| दुर्लभ | सुलभ | durlabh × sulabh |
| दूर | पास, निकट | door × paas |
| दूषित | शुद्ध, स्वच्छ | dushit × shuddh |
| देश | विदेश, परदेश | desh × videsh |
ध
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| धनी | निर्धन, गरीब | dhani × nirdhan |
| धरती | आकाश, आसमान | dharti × aakash |
| धीर | अधीर | dheer × adheer |
न
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| नया | पुराना | naya × purana |
| नवीन | प्राचीन, पुरातन | navin × prachin |
| निंदा | स्तुति, प्रशंसा | ninda × stuti |
| नित्य | अनित्य | nitya × anitya |
| नियमित | अनियमित | niyamit × aniyamit |
| निराशा | आशा | nirasha × aasha |
| निर्धन | धनी, धनवान | nirdhan × dhani |
| निर्बल | सबल, बलवान | nirbal × sabal |
| निर्भय | भयभीत, सभय | nirbhay × bhaybheet |
| निर्भीक | भीरु, डरपोक | nirbhik × bhiru |
| निर्मल | मलिन, मैला | nirmal × malin |
| निर्माण | विनाश, ध्वंस | nirman × vinash |
| निश्चित | अनिश्चित | nishchit × anishchit |
| नीति | अनीति | niti × aniti |
| नुकसान | फ़ायदा, लाभ | nuksan × fayda |
| नैसर्गिक | कृत्रिम | naisargik × kritrim |
प
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| पंडित | मूर्ख | pandit × moorkh |
| पक्ष | विपक्ष | paksh × vipaksh |
| पति | पत्नी | pati × patni |
| परमार्थ | स्वार्थ | parmarth × swarth |
| परलोक | इहलोक | parlok × ihlok |
| पराजय | जय, विजय | parajay × jay |
| परिचित | अपरिचित | parichit × aparichit |
| परोक्ष | प्रत्यक्ष, अपरोक्ष | paroksh × pratyaksh |
| पाप | पुण्य | paap × punya |
| पीछे | आगे | piche × aage |
| पुण्य | पाप | punya × paap |
| पुरस्कार | दंड, तिरस्कार | puraskar × dand |
| पुरातन | नूतन, अधुनातन | puratan × nutan |
| पुरुष | स्त्री, नारी | purush × stri |
| पूरब | पश्चिम, पच्छिम | purab × pashchim |
| पूरा | अधूरा | pura × adhura |
| पूर्ण | अपूर्ण | purn × apurn |
| पृथ्वी | आकाश, आसमान | prithvi × aakash |
| प्यार | नफ़रत, घृणा | pyar × nafrat |
| प्यारा | अप्रिय | pyara × apriya |
| प्रकट | गुप्त, लुप्त | prakat × gupt |
| प्रकाश | अंधकार, अँधेरा | prakash × andhkar |
| प्रतिकूल | अनुकूल | pratikul × anukul |
| प्रत्यक्ष | परोक्ष, अप्रत्यक्ष | pratyaksh × paroksh |
| प्रभात | संध्या, सायं | prabhat × sandhya |
| प्रमुख | गौण, सामान्य | pramukh × gaun |
| प्रलय | सृष्टि | pralay × srishti |
| प्रशंसा | निंदा | prashansa × ninda |
| प्रसन्न | अप्रसन्न, खिन्न | prasann × aprasann |
| प्रसिद्ध | अप्रसिद्ध, अज्ञात | prasiddh × aprasiddh |
| प्राचीन | नवीन, अर्वाचीन | prachin × navin |
| प्रारंभ | अंत, समापन | prarambh × ant |
| प्रिय | अप्रिय | priya × apriya |
| प्रीति | बैर, घृणा | priti × bair |
| प्रेम | घृणा, द्वेष | prem × ghrina |
ब
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| बंद | खुला | band × khula |
| बंधन | मुक्ति, मोक्ष | bandhan × mukti |
| बच्चे | बड़े, बूढ़े | bacche × bade |
| बड़ा | छोटा | bada × chhota |
| बीमार | स्वस्थ, तंदुरुस्त | bimar × swasth |
भ
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| भलाई | बुराई | bhalai × burai |
| भविष्य | भूत, अतीत | bhavishya × bhoot |
| भाई | बहन | bhai × bahan |
| भूत | भविष्य | bhoot × bhavishya |
म
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| मधुर | कटु, कड़वा | madhur × katu |
| मरण | जीवन, जन्म | maran × jeevan |
| मलिन | निर्मल, उज्ज्वल | malin × nirmal |
| महल | झोपड़ी | mahal × jhopdi |
| महान | तुच्छ, क्षुद्र | mahan × tuchchh |
| मान | अपमान | maan × apmaan |
| मित्र | शत्रु, दुश्मन | mitra × shatru |
| मिलन | विरह, वियोग | milan × virah |
| मुख्य | गौण | mukhya × gaun |
| मुलायम | कठोर, सख़्त | mulayam × kathor |
| मुश्किल | आसान, सरल | mushkil × aasan |
| मूक | वाचाल, मुखर | muk × vachal |
| मूर्ख | विद्वान, बुद्धिमान | murkh × vidwan |
| मृत्यु | जीवन, जन्म | mrityu × jeevan |
| मृदुल | कठोर | mridul × kathor |
| मेहनती | आलसी, कामचोर | mehnati × aalsi |
| मौखिक | लिखित | maukhik × likhit |
य
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| यथार्थ | कल्पना, आदर्श | yatharth × kalpana |
| यश | अपयश | yash × apyash |
| याचक | दाता | yachak × data |
| योग | वियोग | yog × viyog |
| योगी | भोगी | yogi × bhogi |
| योग्य | अयोग्य | yogya × ayogya |
र
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| रक्षक | भक्षक | rakshak × bhakshak |
| राजा | रंक, प्रजा | raja × rank |
| रात | दिन | raat × din |
| रात्रि | दिवस, दिन | ratri × divas |
| रानी | राजा, दासी | rani × raja |
| रोगी | निरोगी, नीरोग | rogi × nirogi |
ल
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| लंबा | छोटा, नाटा | lamba × chhota |
| लघु | गुरु, दीर्घ | laghu × guru |
| लाभ | हानि, नुकसान | labh × hani |
| लुप्त | प्रकट, व्यक्त | lupt × prakat |
| लोक | परलोक | lok × parlok |
| लोभ | संतोष, त्याग | lobh × santosh |
| लौकिक | अलौकिक, पारलौकिक | laukik × alaukik |
व
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| वर | वधू, शाप | var × vadhu |
| वरदान | अभिशाप, शाप | vardan × abhishap |
| वसंत | पतझड़ | vasant × patjhad |
| वाचाल | मितभाषी, मूक | vachal × mitbhashi |
| विकास | ह्रास | vikas × hras |
| विख्यात | कुख्यात | vikhyat × kukhyat |
| विग्रह | संधि | vigrah × sandhi |
| विजय | पराजय, हार | vijay × parajay |
| विद्वान | मूर्ख, अज्ञानी | vidwan × murkh |
| विधि | निषेध | vidhi × nishedh |
| विनम्र | उद्दंड, अविनम्र | vinamra × uddand |
| विनाश | निर्माण, सृजन | vinash × nirman |
| विपत्ति | संपत्ति | vipatti × sampatti |
| विभाजन | एकीकरण | vibhajan × ekikaran |
| वियोग | संयोग, मिलन | viyog × sanyog |
| विराट | लघु, क्षुद्र | virat × laghu |
| विरोध | समर्थन, सहमति | virodh × samarthan |
| विशाल | लघु, सूक्ष्म | vishal × laghu |
| विशिष्ट | सामान्य, साधारण | vishisht × samanya |
| विशुद्ध | अशुद्ध, मिश्रित | vishudh × ashuddh |
| विशेष | सामान्य, साधारण | vishesh × samanya |
| विश्राम | श्रम, परिश्रम | vishram × shram |
| विश्वास | अविश्वास | vishwas × avishwas |
| विषाद | हर्ष, प्रसन्नता | vishad × harsh |
| विस्तार | संक्षेप | vistar × sankshep |
| वीर | कायर, भीरु | veer × kayar |
| वृद्धि | ह्रास, क्षय | vriddhi × hras |
| व्यर्थ | सार्थक | vyarth × sarthak |
| व्यवस्था | अव्यवस्था | vyavastha × avyavastha |
श
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| शक्तिशाली | शक्तिहीन, निर्बल | shaktishali × shaktiheen |
| शांत | अशांत | shant × ashant |
| शांति | अशांति | shanti × ashanti |
| शिष्य | गुरु | shishya × guru |
| शीत | उष्ण, ग्रीष्म | sheet × ushn |
| शीतल | उष्ण, गर्म | shital × ushn |
| शुभ | अशुभ | shubh × ashubh |
| श्याम | श्वेत | shyam × shwet |
| श्वेत | श्याम, कृष्ण | shwet × shyam |
स
| शब्द | विलोम | English letters |
|---|---|---|
| संक्षेप | विस्तार | sankshep × vistar |
| संतुष्ट | असंतुष्ट | santusht × asantusht |
| संतोष | असंतोष | santosh × asantosh |
| संध्या | प्रातः, सुबह | sandhya × pratah |
| संपत्ति | विपत्ति | sampatti × vipatti |
| संयोग | वियोग | sanyog × viyog |
| सच | झूठ | sach × jhooth |
| सज्जन | दुर्जन | sajjan × durjan |
| सत्य | असत्य, मिथ्या | satya × asatya |
| सफल | असफल, विफल | safal × asafal |
| सफ़ाई | गंदगी | safai × gandagi |
| सफ़ेद | काला, श्याम | safed × kala |
| सबल | निर्बल, दुर्बल | sabal × nirbal |
| सम | विषम | sam × visham |
| समझदार | नासमझ, नादान | samajhdar × nasamajh |
| समय | असमय, कुसमय | samay × asamay |
| समान | असमान, भिन्न | saman × asaman |
| सम्मान | अपमान, असम्मान | samman × apmaan |
| सरल | कठिन, जटिल | saral × kathin |
| सरस | नीरस | saras × niras |
| सवाल | जवाब, उत्तर | sawal × jawab |
| सवेरा | साँझ, शाम | savera × saanjh |
| सस्ता | महँगा | sasta × mahanga |
| सहयोग | असहयोग | sahyog × asahyog |
| साक्षर | निरक्षर | sakshar × nirakshar |
| साधारण | असाधारण, विशिष्ट | sadharan × asadharan |
| सापेक्ष | निरपेक्ष | sapeksh × nirpeksh |
| सामान्य | विशेष, असामान्य | samanya × vishesh |
| सार्थक | निरर्थक | sarthak × nirarthak |
| सुंदर | कुरूप, असुंदर | sundar × kurup |
| सुख | दुख | sukh × dukh |
| सुगंध | दुर्गंध | sugandh × durgandh |
| सुबह | शाम | subah × shaam |
| सुयश | अपयश, कुयश | suyash × apyash |
| सुर | असुर | sur × asur |
| सुरक्षित | असुरक्षित | surakshit × asurakshit |
| सुलभ | दुर्लभ | sulabh × durlabh |
| सुविधा | असुविधा | suvidha × asuvidha |
| सूखा | गीला, हरा | sukha × geela |
| सौभाग्य | दुर्भाग्य | saubhagya × durbhagya |
| स्पष्ट | अस्पष्ट | spasht × aspasht |
| स्वच्छ | अस्वच्छ, गंदा | swachh × aswachh |
| स्वतंत्र | परतंत्र | swatantra × partantra |
| स्वतंत्रता | परतंत्रता | swatantrata × partantrata |
| स्वदेश | विदेश, परदेश | swadesh × videsh |
| स्वर्ग | नरक | swarg × narak |
| स्वामी | सेवक, दास | swami × sevak |
| स्वार्थ | परमार्थ | swarth × parmarth |
| स्वार्थी | परमार्थी, निःस्वार्थी | swarthi × parmarthi |
ह
अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
Vilom shabd kise kahate hain?
जो शब्द किसी दूसरे शब्द का उल्टा या विपरीत अर्थ बताते हैं, उन्हें विलोम शब्द कहते हैं। इन्हें विपरीतार्थक शब्द भी कहते हैं। जैसे दिन का विलोम रात और सुख का विलोम दुख है।
विलोम शब्द कितने प्रकार से बनते हैं?
विलोम शब्द मुख्य रूप से तीन प्रकार से बनते हैं: उपसर्ग जोड़कर (आशा, निराशा), उपसर्ग बदलकर (सुपुत्र, कुपुत्र) और पूर्णतः भिन्न शब्द से (दिन, रात)। लिंग बदलने से विलोम नहीं बनता।
राजा का विलोम शब्द क्या है?
राजा का विलोम रंक है। रानी राजा का स्त्रीलिंग रूप है, विलोम नहीं, क्योंकि उसका अर्थ उल्टा नहीं होता।
जीवन का विलोम शब्द क्या होगा?
जीवन का विलोम मरण या मृत्यु है। उदाहरण: जीवन और मरण प्रकृति का नियम है।
कक्षा 1 और 2 के लिए कौन से विलोम शब्द पढ़ाएँ?
छोटी कक्षाओं के लिए सरल जोड़े चुनें, जैसे दिन रात, ऊपर नीचे, आगे पीछे, बड़ा छोटा, मोटा पतला, सुबह शाम। इन्हें चित्र और वाक्य के साथ पढ़ाने से बच्चे जल्दी सीखते हैं।